Türk devletleri örgütlenmesinde kurumsal güçlenme
2025 yılı, Türk Devletleri Teşkilatı’nın kültürel-simgesel formattan pratik koordinasyon mekanizmasına geçiş yaptığı dönem olarak öne çıktı. Orta Asya ve Güney Kafkasya ülkeleri, kendi ekonomik, altyapısal, bilimsel ve teknolojik işbirliği modellerini sistemli şekilde geliştirmeye başladı. 7 Ekim 2025’te Azerbaycan’ın Gebele kentinde düzenlenen XII TDT Zirvesi, bu dönüşümün en görünür aşamasını oluşturdu. Azerbaycan, Türkiye, Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan ve Türkmenistan liderlerinin katıldığı toplantı “Bölgesel Barış ve Güvenlik” temasıyla yapıldı ve somut projeleri içeren Gebele Deklarasyonu kabul edildi. Zirvede ulaşım koridorlarının geliştirilmesi, dijital entegrasyon, lojistik ağlarının modernizasyonu ve eğitim alanında işbirliğinin genişletilmesine yönelik adımlar açıklandı.
Orta Asya liderlerinin Taşkent buluşması
15–16 Kasım 2025’te Taşkent’te düzenlenen 7. Orta Asya Devlet Başkanları Danışma Toplantısı da bölgesel gündemi belirleyen bir başka önemli süreç oldu. Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Türkmenistan liderleri, Azerbaycan’ın da katılımıyla bölgesel bağlanırlığı güçlendirme, alternatif ulaşım hatları geliştirme, enerji koordinasyonu, su kaynakları yönetimi ve ortak düzenleyici yaklaşımlar oluşturma konularını ele aldı. Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev’in önerdiği “Orta Asya Topluluğu” adlı yeni çerçeve formatı, bölge içi işbirliğinin daha kurumsal bir düzleme taşınmasına yönelik önemli bir girişim olarak değerlendirildi.
Altyapı, lojistik ve dijital entegrasyonun hızlanması
Gebele ve Taşkent platformları, Türk ve Orta Asya ülkelerinin deklarasyon aşamasından somut uygulamaya geçişini mümkün kıldı. Demiryolu hatlarının modernizasyonu planlandı, Hazar limanlarının kapasitesi artırıldı ve yük takibini sağlayacak ortak dijital sistemler üzerinde çalışıldı. Gümrük prosedürlerinin uyumlaştırılması yönünde ilerleme kaydedildi. Eğitim ve bilim alanındaki işbirliği ise yeni değişim programları ve ortak araştırma merkezleriyle derinleşiyor.
Türkiye için TDT’nin güçlenmesi, Orta Asya ile ekonomik ilişkileri daha da genişletme fırsatı yaratıyor. Kazakistan ve Özbekistan, sanayi bölgeleri ve altyapı yatırımlarına öncelik verirken; Azerbaycan, Hazar’ın Güney Kafkasya ile Orta Asya arasında stratejik bir bağ olmasına odaklanıyor. Kırgızistan ve Türkmenistan ise enerji ve su kaynakları yönetimi üzerinden entegrasyonu ilerletiyor.
Bölgenin çok yönlü bağımsızlaşması ve Rusya’nın azalan rolü
2025 yılı, Güney Kafkasya ile Orta Asya’nın dış lojistik ve teknolojik kısıtlara duyarlılığını azaltacak karşılıklı bağımlılık sistemini oluşturmaya başladığı dönem oldu. Bu süreçte Rusya’nın bölgedeki etkisi kademeli şekilde zayıfladı. Ülkeler, dış ilişkilerini çeşitlendirerek kendi kurumlarına ve karşılıklı ortaklık formatlarına daha fazla dayanıyor. Daha önce Rusya merkezli platformlarda yürütülen projeler giderek TDT çerçevelerine veya bölgesel ikili işbirliği mekanizmalarına taşınıyor.
Bu değişim çatışmacı bir yön taşımıyor; ülkelerin daha bağımsız karar alma alanı oluşturma arayışının doğal sonucu olarak görülüyor. Moskova’ya bağlı olmayan lojistik, altyapı ve ekonomik projelerin daha hızlı ilerlemesi, Orta Asya’nın enerji, su ve transit konularında artan özerkliğini ortaya koyuyor. Rusya önemli bir ortak olmaya devam etse de belirleyici gücünü kaybetmiş durumda ve bölge çok yönlü bir stratejik dengeye doğru ilerliyor.
