İran’da Protestolar ve Güçlü Tepkiler
İran’ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, devlet televizyonu Press TV aracılığıyla yaptığı açıklamada, İslam Cumhuriyeti’nin “vandallığa” veya “yabancı güçler adına paralı askerlik yapanlara” karşı müsamaha göstermeyeceğini vurguladı. Tahran Başsavcılığı da kamu malına zarar veren eylemcilerin idam cezasıyla karşılaşacağını açıkladı. İran Devrim Muhafızları Ordusu ise, “Bu durumun devamının kabul edilemez olduğunu” belirterek, terör eylemlerinin intikamını alma hakkına sahip olduklarını ifade etti.
Bu açıklamalar, Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın protestocuların ekonomik şikayetlerini meşru bulmasına ve güvenlik güçlerine itidal çağrısında bulunmasına rağmen, yetkililerin yaklaşık iki haftadır süren gösterilere karşı sert bir tutum benimsediğini göstermektedir. Protestolar, 86 yaşındaki Hamaney ve teokratik yönetimi için 2022 yılındaki ülke çapındaki ayaklanmadan bu yana en ciddi meydan okuma olarak değerlendiriliyor. Gösteriler, İran para biriminin tarihi düşük seviyelere gerilemesi ve yaptırımlar nedeniyle sıkıntı yaşayan ekonomide yaşam maliyeti krizinin derinleşmesinin ardından 28 Aralık’ta Tahran’daki Büyük Çarşı’da başladı.
Amerika merkezli İnsan Hakları Haber Ajansı’nın verilerine göre, olaylar başladığından bu yana can kaybı 42’ye ulaştı. BBC ise en az 21 ölümün bağımsız olarak doğrulandığını bildirdi. OPEC üyesi olan İran’ın durumu, yolsuzluklarla birlikte son bir yılda petrol fiyatlarının ciddi şekilde düşmesiyle daha da kötüleşmiş durumda. Gösteriler sürerken, Brent petrol fiyatı bu hafta yaklaşık %4 artarak varil başına 62 doların üzerine çıktı, bu da Ekim ayından bu yana görülen en büyük haftalık artış olarak kaydedildi.
Yaşanan huzursuzluk, ülkeye giriş ve çıkış yapan hava trafiğini de olumsuz etkiledi. Havalimanı internet sitelerine göre, İranlı olmayan hava yolu şirketleri yerel saatle 11:30 itibarıyla Cuma günü Tahran-İstanbul arasındaki tüm uçuşları iptal etti; Dubai’de de ek gecikmeler yaşandı. İnternet izleme grubu Netblocks, Perşembe günü İran genelinde internetin kesildiğini bildirdi. Bloomberg ise ülkedeki kişilere sabit hat ve cep telefonu ile ulaşmaya çalıştığında sonuç alamadığını bildirdi. Tahran’da yaşayan bir kişi, telefon görüşmelerinin ya çalışmadığını ya da sürekli kesildiğini, SMS iletilerinin ise büyük ölçüde kısıtlandığını aktardı.
İranlı yetkililer, devlet şiddetinin görüntülerinin paylaşılmasını engellemek amacıyla huzursuzluk dönemlerinde sıklıkla bu tür yöntemlere başvuruyor. Buna rağmen, sosyal medya platformlarında paylaşılan videolar, başkent Tahran’ın çeşitli bölgelerindeki ana caddelerde kalabalıkların toplandığını göstermekte. Bir görüntüde, Karim Han semtinde yüzlerce kişinin “diktatöre ölüm” sloganı attığı görülüyor. İsfahan’da ise protestocular, devlet televizyonunun bir şubesine ait giriş tabelasını sökerek yangınlar çıkardılar. Protestocular, “Şah çok yaşa” sloganı atarak, 1979 devriminde devrilen İran’ın son şahı ve ABD’de sürgünde yaşayan oğlu Rıza Pehlevi’yi anımsattılar.
Rıza Pehlevi, İran’da demokrasiye geçiş sürecine liderlik etmek istediğini belirtiyor ve İranlıları protestolara katılmaya çağırıyor. Cuma akşamı için kalabalığın “daha da büyütülmesi” çağrısında bulundu. ABD Başkanı Donald Trump, Pehlevi için “İyi bir insan” ifadesini kullanırken, onunla görüşmenin “uygun olup olmayacağından emin olmadığını” dile getirdi. Trump, protestoculara yönelik devlet şiddetini kınayarak, “Bunu yaparlarsa, çok ağır bir bedel ödemek zorunda kalırlar” uyarısını yaptı.
Hamaney ise Trump’a yanıtında, “Eğer becerebiliyorsa kendi ülkesini yönetmeye odaklanması” gerektiğini belirtti. Haziran ayında ABD ile İsrail’in İran’a yönelik hava saldırılarına atıfta bulunarak, Trump’ın ellerinin “kana bulandığını” ifade etti.
