Rusya’da 85 bölgenin 65’inin 2025 yılı bütçe gelirleri, enflasyon dikkate alındığında 2021 seviyesinin altında kaldı. Aynı dönemde 52 bölgede reel harcamalar arttı. Agentstvo’nun yayımladığı verilere göre gelirlerle giderler arasındaki farkın açılması, bölgesel bütçe açıklarının hızla büyümesine yol açtı.
Karşılaştırmada, Rusya Merkez Bankası verileri kullanılarak 2022-2025 dönemindeki birikimli enflasyon yüzde 39,05 olarak hesaplandı. Gelirlerdeki gerileme, federal bütçeden yapılan karşılıksız transferlerin azalması ve şirket kârlarından alınan verginin düşmesiyle bağlantılı olarak veriliyor. Söz konusu iki kalemdeki kayıp, bölgelerin kendi gelir kaynaklarını zayıflattı.
Gelir kaybı sanayi bölgelerinde yoğunlaştı
Reel gelirlerdeki en sert düşüş Kemerovo bölgesinde kaydedildi. Kömür üretimiyle öne çıkan Kuzbass olarak da bilinen bölgede gelirler 2021’e göre yüzde 39,3 azaldı. Vologda bölgesinde düşüş yüzde 34,5, İnguşetya’da ise yüzde 30,8 oldu.
Genel tabloda 51 bölgede gelirler gerilerken 34 bölgede artış görüldü. En yüksek reel düşüş Kuzbass’ta, vergi gelirleri bakımından ise özellikle sanayi ve enerji sektörlerine bağlı bölgelerde yaşandı. Belgorod, Kursk, Lipetsk, Vologda, Murmansk ve Orenburg bölgeleri ile Karelya ve Hakasya’da gelir kaybı yüzde 60’ı aştı.
Şirket kârlarından alınan vergi gelirleri reel olarak yüzde 16,6, yani 820 milyar ruble azaldı. Bu kalem 25 bölgede 2021 seviyesinin de altında kaldı; üstelik bu karşılaştırmada yüzde 39,05’lik birikimli enflasyon hesaba katılmadı. En büyük düşüş Kemerovo’da görüldü. Buradaki kâr vergisi gelirleri yüzde 78,7 geriledi.
Veriler, düşüşün büyük şirketlerin finansal sonuçlarındaki bozulmayla ilişkili olduğunu ortaya koyuyor. Kömür ve metalürji şirketleri de bu grupta yer alıyor. Rusya’nın Ukrayna’ya karşı yürüttüğü savaşın ardından ABD ve Avrupa Birliği’nin uyguladığı yaptırımlar, metalürji, kömür, kereste ve kimya sektörlerini etkiledi. Bu sektörler birçok Rus bölgesinin vergi tabanında önemli yer tutuyor.
Federal transferlerde 1,10 trilyon rublelik azalma
Bölgesel gelirlerdeki gerilemenin başlıca nedenlerinden biri, federal bütçeden yapılan karşılıksız transferlerin reel olarak 1,10 trilyon ruble azalması oldu. Bu değişim; enflasyon, bazı hedefli programların tamamlanması ve kaynakların yeniden dağıtılmasıyla ilişkilendiriliyor.
Savaşın başlamasından sonra Rusya’nın vergi ve bütçe sistemi, daha fazla kaynağın federal merkezde toplanacağı şekilde yeniden düzenlendi. Petrol ve doğal kaynaklardan alınan vergiler, özel tüketim vergileri ve büyük şirketlerin kârlarına yönelik tek seferlik ek tahsilatlar federal gelirleri artırdı. Doğal kaynaklardan elde edilen ve daha önce bölgesel bütçelerde kullanılan gelirlerin önemli bir bölümü merkezileştirilerek savunma harcamalarının finansmanında değerlendirildi.
Bu düzenleme, bölgelerin kendi gelirleri üzerindeki baskıyı artırırken Moskova’dan gelecek transferlere olan bağımlılığı da yükseltti. Federal merkez tarafından yürütülen savaşla bağlantılı bazı mali yüklerin bölgelere aktarıldığı, ancak bu yükleri karşılayacak gelir kaynaklarının aynı ölçüde sağlanmadığı bildirildi.
Reel gelirlerdeki en yüksek artış ise Kursk bölgesinde kaydedildi. Buradaki artış yüzde 87,6 oldu. Magadan’da gelirler yüzde 33,3, Moskova çevresindeki bölgede yüzde 23,2, Tataristan’da yüzde 22,5 yükseldi. Kursk bölgesindeki artışın temel nedeni, sınır bölgelerinde yaşayanlara destek ve bu bölgelerin yeniden inşası için federal kaynaklardan yapılan karşılıksız ödemelerdeki keskin yükseliş olarak gösterildi.
Harcamalar artarken sağlık bütçeleri küçüldü
Rusya’nın 85 federal biriminin 52’sinde reel harcamalar 2021’e kıyasla daha yüksek oldu. Ancak harcamalardaki artış bütün alanlara eşit biçimde yansımadı. Sağlık hizmetlerine yönelik reel harcamalar 76 bölgede azaldı. 29 bölgede sağlık harcamaları, enflasyon hesaba katılmadan dahi 2021 seviyesinin altında kaldı.
Konut ve kamu hizmetlerine yönelik reel harcamalar 55 bölgede yükseldi. Eğitim harcamalarında ise 74 bölgede reel artış görüldü. Ruble cinsinden bütçelerin büyümesine karşın mal ve hizmet fiyatlarındaki artış, bölgesel yönetimlerin aynı kaynaklarla daha az alım yapabilmesine neden oldu. İnşaat malzemeleri, kamu hizmetleri altyapısı ve tıbbi ekipman gibi kalemlerin maliyetleri bazı durumlarda 1,5 ila 2 kat arttı.
Savunma sanayisine yapılan bütçe aktarımları ve savaşa katılanlara verilen yüksek ödemeler, Rusya ekonomisinde enflasyonist baskıyı artırdı. 2022-2025 döneminde fiyatlar toplamda yüzde 39,05 yükseldi. Bölgesel bütçe gelirlerindeki nominal artış, birçok yerde bu fiyat artışının gerisinde kaldı.
Ücret gelirleri kısmi telafi sağladı
Kişisel gelir vergisi tahsilatı, Murmansk bölgesi dışında tüm bölgelerde reel olarak arttı. Bu artış, savaşın yol açtığı iş gücü açığı ve ücretlerdeki yükselişle ilişkilendiriliyor. Seferberlik, çalışanların savunma sanayisi işletmelerine yönelmesi ve çok sayıda uzmanın ülke dışına çıkması, iş gücü piyasasında açık oluşturdu.
Çalışanlarını korumak isteyen sivil işletmeler ücretleri artırdı. Rusya Merkez Bankası, 2023-2025 döneminde ücretlerin iş gücü verimliliğinden daha hızlı yükseldiğini belirtti. Bu durum kişisel gelir vergisi gelirlerini artırırken, işletmelerin iş gücü maliyetlerini de yükseltti ve sivil şirketlerin kârlılığını baskıladı.
Kişisel gelir vergisinden elde edilen 483 milyar rublelik ve basitleştirilmiş vergi sisteminden sağlanan 83 milyar rublelik artış, şirket kârları üzerinden alınan vergideki kaybı yalnızca kısmen telafi etti. Bölgesel bütçelerde bazı vergi kalemleri yükselse de toplam gelir yapısındaki bozulma devam etti.
Rusya Sayıştayı’nın verilerine göre 2026’nın ilk çeyreğinde 56 bölgenin bütçesi açıkla uygulandı. Bu sayı, bir yıl önce aynı dönemde 46 bölgeydi. Bölgesel yönetimlerin mali rezervleri üzerindeki baskı sürerken, 2025 sonuçları Rusya’daki bütçe dengesinin savaş harcamaları, enflasyon ve federal kaynakların dağılımından doğrudan etkilendiğini gösteren verilerle kayda geçti.
Savaşın etkisiyle sanayi ve enerji sektörlerinin çöküşünün, özellikle Kemerovo gibi kömür bölgelerinin bütçelerini bu kadar çok zorladığını okuyunca oldukça üzüldüm. Belki de federal desteğin sadece nakit transferiyle değil, bu stratejik sektörleri canlandıracak somut politikalarla desteklenmesi gerekir. Yoksa gelir ile gider açığının giderek büyüyerek ülkenin tüm bölgesel kalkınma potansiyelini tehdit etmeye devam edeceğini düşünüyor.