Rus şirketlerinin devlet avanslarından zamanında kapatamadığı borçlar, 2025 sonunda 1,5 trilyon rubleye ulaştı. Bu tutar, 2020’deki 477,2 milyar rublenin üç katından fazla. Devletin şirketlerden toplam alacağı ise 16,9 trilyon rubleye yükseldi.
Veriler, Vedomosti’nin 12 Ekim 2026 tarihli haberinde, Rusya Sayıştayı’nın 2025 federal bütçesinin uygulanmasına ilişkin değerlendirmesine dayanılarak aktarıldı. Rakamlar, yeni borçların birikme hızının yavaşladığını, ancak daha önce açılmış yükümlülüklerin kapanmadığını gösteriyor.
Artış yavaşladı, toplam tutar büyümeye devam etti
Devlet avanslarından kaynaklanan vadesi geçmiş alacaklar 2025’te 675,5 milyar ruble, yani yüzde 4,2 arttı. Bu oran önceki yıllara göre belirgin biçimde düşük kaldı. Daha geniş devlet alacakları 2022’de yüzde 52,8, 2023’te yüzde 32,3 ve 2024’te yüzde 32,2 artmıştı.
Ancak yıllık artış oranındaki düşüş, sorunun ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Vadesi geçmiş avansların bakiyesi 2025 boyunca azalmadı; aksine yeni bir zirveye ulaştı. Mevcut veriler, yavaşlamanın daha az yeni avans verilmesinden mi, bazı sözleşmelerin tamamlanmasından mı, yoksa bu iki etkenin birleşiminden mi kaynaklandığını kesin olarak göstermiyor.
2025 sonunda vadesi geçmiş avanslar, devletin toplam alacaklarının yaklaşık yüzde 9’unu oluşturdu. Toplam alacaklar ise 2019’daki 3,9 trilyon rubleden 2025’te 16,9 trilyon rubleye çıktı. Böylece yedi yılda dört kattan fazla artan bu kalem, federal bütçenin nakit harcamalarının yaklaşık yüzde 39,3’üne denk geldi.
Bu tutar, şirketlerin tamamlanmış işler karşılığında devlete kesinleşmiş bir borcu olduğu anlamına her durumda gelmiyor. Sözleşmeler; işlerin bitmemesi, teslim belgelerinin kabul edilmemesi, süre uzatımları veya muhasebe mutabakatlarının tamamlanmaması nedeniyle açık kalabilir. Yine de rakamların büyüklüğü, kamu kaynaklarının sözleşmeler sonuçlandırılmadan uzun süre bağlı kaldığını ortaya koyuyor.
En yüksek bakiyeler sanayi ve altyapı kurumlarında
Federal bütçe uygulama raporunun kamuya açık bölümünde, avanslardan kaynaklanan en büyük alacak bakiyesi Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nda görüldü. Bakanlığın açık bakiyesi 321,2 milyar rubleye ulaştı; bu, bir yıl içinde 118,5 milyar rublelik veya yüzde 30’luk artış anlamına geliyor.
Ulaştırma Bakanlığı 298,5 milyar rubleyle ikinci sırada yer aldı. Bu kurumun bakiyesi 51,3 milyar ruble arttı. İnşaat Bakanlığı’ndaki alacaklar ise 202,1 milyar rubleye çıktı; yıllık artış 69,1 milyar ruble veya yüzde 34,6 oldu.
Öne çıkarılan kurumlar arasında en hızlı oransal artış, Uzak Doğu ve Arktik Kalkınma Bakanlığı’nda gerçekleşti. Bakanlığın alacakları yüzde 70,2 artarak 175,4 milyar rubleye yükseldi.
Bu dağılım, sorunun özellikle sanayi, ulaşım, inşaat ve bölgesel kalkınma projelerinde yoğunlaştığını gösteriyor. Fakat bakanlık bakiyeleri tek başına usulsüzlük, kasıtlı gecikme veya dolandırıcılık kanıtı oluşturmuyor. Asıl sorun, avans olarak aktarılan paranın zamanında teslim edilmiş ürünlere, tamamlanmış yapılara ya da kabul edilmiş hizmetlere dönüşmemesi halinde ortaya çıkıyor.
Enflasyon avansın satın alma gücünü aşındırıyor
Uzun süreli devlet sözleşmelerinde avans tutarı çoğu zaman sözleşmenin imzalandığı tarihteki maliyetler esas alınarak belirleniyor. O tarihten sonra hammadde, lojistik ve işçilik fiyatları yükseldiğinde, başlangıçta yeterli görünen para işlerin tamamlanmasına yetmeyebiliyor.
Verilen bilgilere göre bazı sözleşmelerde avans, toplam bedelin çok büyük bir bölümüne, hatta yüzde 100’üne kadar çıkabiliyor. Böyle bir durumda şirket, fiyat artışlarını karşılamak ve üretimi sürdürmek için kendi kaynaklarını kullanmak zorunda kalabilir. Bu da kârlılığı azaltabilir, alt yüklenicilere ödemeleri geciktirebilir ve bankalara olan borçları artırabilir.
Finansman sağlanmış olsa bile işin fiziksel olarak tamamlanması mümkün olmayabilir. Nitelikli çalışan eksikliği, hammadde tedarikindeki kesintiler ve ithal ekipmana erişim güçlükleri üretim takvimini bozabilir. Bunun sonucunda yüklenici, avansı almış olmasına rağmen sözleşmede belirtilen sürede teslimat yapamaz.
Bu tür gecikmeler şirketleri cezalarla, gecikme bedelleriyle veya güvenilmez tedarikçiler siciline girme riskiyle karşı karşıya bırakabilir. Ancak yayımlanan toplamlar, 1,5 trilyon rublelik vadesi geçmiş avansların ne kadarının enflasyondan, iş gücü açığından, tedarik sorunlarından ya da başka nedenlerden kaynaklandığını göstermiyor.
Yıl sonu sözleşmeleri zincirleme gecikme yaratabiliyor
Kamu alımlarının zamanlaması da avans ile teslimat arasındaki farkı büyütebiliyor. Dördüncü çeyrekte imzalanan ve işin 31 Aralık’a kadar tamamlanmasını öngören sözleşmeler, üretim, sevkiyat, denetim ve kabul işlemleri için yalnızca birkaç hafta bırakabiliyor.
Avans bu süreçte aktarılmış olsa da yüklenici işi mali yıl sona ermeden bitiremeyebiliyor. Kabul belgeleri imzalanmadığında son ödeme yapılamıyor ve yükümlülük bir sonraki yıla devrediliyor. Yeni yılın başında bütçe limitleri programların yenilenmesi, yeniden düzenlenmesi veya resmi olarak tekrar açılması sırasında geçici olarak bloke edilebiliyor.
Şirket ise bu dönemde ücretleri, tedarikçi faturalarını ve banka borçlarını ödemeye devam ediyor. Böylece başlangıçta idari bir takvim sorunu olan gecikme, yüklenicinin nakit akışında uzun süreli bir baskıya dönüşebiliyor. Bu mekanizma tek başına sözleşmenin usulsüz yapıldığını ya da gecikmenin kasıtlı olduğunu kanıtlamıyor; ancak açık alacakların neden hızla kapanmadığını açıklayan olası kanallardan birini oluşturuyor.
Yüzde 4,2’lik artışın nasıl yorumlanacağı da bu nedenle önem taşıyor. Eğer artış, daha az yeni avans verilmesi nedeniyle yavaşladıysa, eski yükümlülükler çözülmeden yalnızca yeni finansman akışı daralmış olur. Buna karşılık sözleşmeler gerçekten tamamlanıyor ve hesaplar kapatılıyorsa, bu daha kalıcı bir iyileşmeye işaret eder. Mevcut rakamlar bu iki ihtimali birbirinden ayırmıyor.
Bütçenin hareket alanı daralıyor
16,9 trilyon rublelik toplam yalnızca muhasebe kayıtlarındaki bir büyüklük değil. Sözleşmeler tamamlanmadığı, avanslar geri alınmadığı veya açık kalemler resmi olarak kapatılmadığı sürece bu para başka önceliklere hızlı biçimde aktarılamıyor.
Bu durum bakanlıkları iki işi aynı anda yapmaya zorluyor: Yüklenicilerin taahhütlerini yerine getirip getirmediğini denetlemek ve hangi avansların yapılan işlerle karşılandığını, hangilerinin geri alınması gerektiğini belirlemek. Cezalar, gecikme bedelleri ve güvenilmez tedarikçiler siciline alınma tehdidi mevcut araçlar arasında bulunuyor. Fakat alacakların yıllar boyunca büyümeyi sürdürmesi, bu mekanizmaların birikimi durduramadığını gösteriyor.
2025 bütçe verilerinin ortaya koyduğu temel gerilim burada yatıyor: Borçlanma ve alacak birikiminin yıllık hızı düşmüş olsa da devletin şirketlerden alacağı hâlâ artıyor. Önümüzdeki dönemde asıl ölçüt, artış oranının daha da düşmesi değil; 16,9 trilyon rublelik bakiyenin tamamlanan sözleşmeler ve geri alınan avanslarla gerçekten gerileyip gerilemeyeceği olacak.