Moldova’nın başkenti Kişinev’de Rus Evi 4 Temmuz 2026’da resmen kapatıldı. Ancak aynı binada bu kez Rusya Büyükelçiliği Kültür Ataşesi Rezidansı adıyla konserler, Sovyet filmleri gösterimleri, tarih yarışmaları, eğitim programları ve Rusya’ya geziler düzenlenmeye devam ediyor.
Moldova makamları, yeni yapıyı Rus Kültür Merkezi’nin kurulmasını ve faaliyetlerini düzenleyen ikili anlaşmanın feshedilmesi kararını aşma girişimi olarak değerlendiriyor. Böylece tartışma, yalnızca bir kurumun adının değişip değişmediğiyle sınırlı kalmıyor: Diplomatik statü, ulusal güvenlik gerekçesiyle kapatılan bir kültürel kanalın fiilen korunmasını sağlayabilir mi?
Faaliyetlerin sürdüğü, 3 Kasım 2026’da Radio France Internationale’ın haberinde aktarıldı. Programlar arasında ücretsiz eğitim imkânları, eğitim kampları ve Moskova’daki forumlara katılım da bulunuyor.
Kapatılan kurum, korunan faaliyetler
Moldova hükümeti Şubat 2025’te Rus Evi’nin faaliyetlerini tamamen sona erdirme kararı aldı. Resmî adı Rusya Bilim ve Kültür Merkezi olan kurumun, Moldova makamlarınca hibrit etki faaliyetleri, casusluk ve Kremlin propagandasının yayılmasıyla ilişkilendirildiği bildirildi. Hükümet, kararını ulusal güvenlik endişeleri ve ülkedeki siyasi istikrarı bozma girişimleriyle gerekçelendirdi.
Bu kararın ardından Moldova, merkezin kurulmasını ve işletilmesini düzenleyen Rusya ile hükümetler arası anlaşmayı feshetti. Kapatma işlemi, gerekli hukuki ve idari süreçlerin tamamlanmasının ardından 2026 yazında yürürlüğe girdi.
Yeni rezidans, hukuken kapatılan Rus Evi ile otomatik olarak aynı tüzel kişilik değil. İhtilafın temelinde de bu ayrım yatıyor. Aynı binada faaliyet gösteren ve benzer programları sürdüren yeni yapı, Rusya’nın Moldova’daki kamusal erişim kanallarından önemli bir bölümünü koruyor.
Alman Marshall Fonu uzmanı Laurentiu Plesca, bu yöntemi “diplomatik bukalemun” olarak nitelendiriyor. Plesca’nın değerlendirmesine göre Moskova, Moldova’nın kararını açıkça geri almıyor; bunun yerine büyükelçiliğin diplomatik statüsünü kullanarak bir etki aracını muhafaza ediyor.
Bu değerlendirme, rezidanstaki her etkinliğin gizli veya yasa dışı olduğunu kanıtlamıyor. Somut mesele, ulusal güvenlik gerekçesiyle kapatılan bir kurumun kamuya dönük işlevlerinin, farklı bir hukuki çerçeve altında büyük ölçüde devam etmesi.
Uzun vadeli hedef: eğitim ve kişisel bağlar
Rezidansın etkisi yalnızca konserler ya da film gösterimleriyle ölçülmüyor. Burslar, tarih yarışmaları, eğitim programları ve Rusya’ya düzenlenen geziler, öğrenciler ve genç profesyonellerle tekrarlanan temaslar kurulmasını sağlıyor. Bu imkânlar, Moldova’nın Avrupa Birliği ile ilişkilerini derinleştirdiği bir dönemde Rusya’nın Avrupa eğitim ve değişim programlarına alternatif sunmasına da yardımcı oluyor.
Plesca’ya göre bu tür teklifler, ileride siyaset, kamu yönetimi, ekonomi, eğitim veya kültür alanlarında görev alabilecek gençlerle uzun süreli ilişkiler kurulmasına imkân verebilir. Bu, her katılımcının Rusya yanlısı bir görüş benimsediği ya da siyasi bir araca dönüştüğü anlamına gelmiyor. Etki daha yavaş biçimde, tekrarlanan davetler, seçilmiş fırsatlar ve Rus kurumlarıyla kurulan kişisel bağlar üzerinden birikebilir.
Programların içeriği de tartışmanın bir parçası. Sovyet dönemi filmleri ve tarih yarışmaları, geçmişe, Rusya’nın politikalarına ve Ukrayna’ya karşı yürütülen savaşa ilişkin belirli yorumları öne çıkarabilir. Bununla birlikte tek bir gösterim ya da yarışma, kendi başına propaganda faaliyeti kanıtı değildir. Moldova makamlarının kaygısı, programların içeriği, Rus devletine bağlı kurumsal yapı ve kapanma kararına yol açan güvenlik değerlendirmesinin birlikte oluşturduğu tabloya dayanıyor.
Plesca ayrıca Rusya’ya giden öğrencilerin karşılaşabileceği risklere dikkat çekti. Öğrencilerin, Ukrayna’ya karşı savaşta yer almaları için baskıya maruz kalabileceğini ve zorunlu seferberlik riskiyle karşılaşabileceğini söyledi. Bu, olası bir kırılganlığa ilişkin uyarı niteliğinde; Moldova programlarına katılan öğrencilerin gerçekten seferber edildiği yönünde bir iddia değil.
Avrupa’da kültür merkezleri üzerinden güvenlik tartışması
Kişinev’deki gelişme, Avrupa’da Rusya destekli kültürel kurumlara yönelik daha geniş kısıtlamaların bir parçası. Slovenya, 2022’de Lübliyana’daki Rus kültür merkezini kapattı. Romanya ve Danimarka 2023’te benzer sınırlama kararları aldı. Almanya da Eylül 2026’da Berlin’deki Rus Evi’ni kapatma kararı verdi.
Ağustos ayında basında yer alan haberlerde, Fransa makamlarının Almanya’yı Berlin’deki merkezin Rus istihbaratına örtü sağladığı konusunda uyardığı aktarıldı. Bu iddia, Almanya’daki kapatma kararının siyasi arka planının bir parçasıydı; ancak merkezin bütün çalışanlarının veya faaliyetlerinin casuslukla bağlantılı olduğunu ortaya koyan bir yargı kararı olarak sunulmadı.
Avrupa’daki hükümetler, çeşitli Rus kültür yapılarını temas kurma, bilgi toplama, siyasi anlatıları yayma ve en ağır suçlamalarda istihbarat amacıyla eleman devşirmeyi kolaylaştırma riskleriyle ilişkilendirdi. Bu suçlamalar bazı kapatma ve kısıtlama kararlarını etkiledi. Fakat her Rus kültür merkezinin, her çalışanın veya her etkinliğin casusluk faaliyetine dahil olduğunu kanıtlamıyor.
Sorunun kurumsal boyutu ise daha kalıcı. Bir merkezin kapatılması, kurumun hukuki dayanağını ve kamuya açık adını ortadan kaldırabilir; fakat bina, personel, kişisel bağlantılar ve programlar kendiliğinden yok olmaz. Bu unsurların büyükelçilik bünyesine taşınması, meşru diplomatik kültür faaliyetleriyle önceki kurumun işlevini sürdürme çabası arasındaki sınırı daha da belirsizleştiriyor.
Moldova için uygulama sınavı
Moldova’nın konumu bu tartışmayı daha hassas hale getiriyor. Ukrayna ile Romanya arasında yer alan ülke, Avrupa kurumlarıyla bağlarını güçlendirirken Moskova ile resmî iş birliğini azaltıyor. Buna rağmen Rusya, öğrenciler, öğretmenler, kültür çalışanları ve genç uzmanlarla temas kurabileceği görünür bir kanalı koruyor.
Bu nedenle rezidansın önemi, tek tek konserlerden veya film akşamlarından çok zaman içinde oluşabilecek ilişkiler ağında yatıyor. Mevcut bilgiler, bu bağların şimdiden koordineli bir siyasi etki ağına dönüştüğünü göstermiyor. Ancak Moldova makamları, Rus Evi’ni kapatırken sınırlamak istedikleri erişimin diplomatik bir çatı altında sürdürüldüğünden endişe ediyor.
Kişinev’deki anlaşmazlık, binanın üzerindeki tabelanın değişmesinden ibaret değil. Asıl soru, yeni rezidansın büyükelçiliğin meşru bir kültürel görevi mi olduğu, yoksa Moldova’nın güvenlik kararının pratik amacını etkisizleştiren bir yöntem mi kullandığı. Rus Evi hukuken kapalı olsa da, kapatılmasıyla ortadan kaldırılmak istenen etki kanalı faaliyetlerini sürdürürse kararın gerçek güvenlik etkisi belirsiz kalacak.