Ermenistan hükümeti, 2026-2031 dönemini kapsayan programında Rusya ile ilişkilerin tanımını değiştirerek Moskova’yı “stratejik ortak” olarak nitelendirmedi. Başbakan Nikol Paşinyan, Rusya ve Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü’nün (KGAÖ), Eylül 2022’de Azerbaycan ile yaşanan çatışmalar sırasında Ermenistan’ın güvenlik taleplerini karşılamadığını belirtti. Yeni ifade, Erivan’ın dış politika ve güvenlik ilişkilerini daha dengeli ve çok yönlü bir çerçevede ele alma yönündeki yaklaşımını hükümet programına taşıyor.
Paşinyan, Rusya’nın artık Ermenistan’ın stratejik ortağı sayılması için yeterli gerekçe bulunmadığını söyledi. Ermenistan Başbakanı’nın açıklamaları, Moskova ile Erivan arasında son yıllarda biriken anlaşmazlıkların hükümet politikası düzeyinde de karşılık bulduğunu gösteriyor. Rusya ile ilişkilerin tamamen sona erdirilmesi söz konusu değil; ancak bu ilişkilerin önceki dönemdeki siyasi ve güvenlik çerçevesinden çıkarılması öngörülüyor.
Hükümet programındaki yeni tanım
Yeni hükümet programında Rusya ile ilişkiler, “dengeli dış politika” yaklaşımı kapsamında “karşılıklı yarara dayalı çok sektörlü işbirliği” olarak tanımlanıyor. Böylece Moskova, Erivan’ın dış politikasında özel ve öncelikli bir konuma sahip stratejik ortak yerine, belirli alanlarda işbirliği yürütülen ülkelerden biri olarak konumlandırılıyor.
Bu değişiklik, Ermenistan’ın Rusya ile ekonomik, siyasi ve diğer alanlardaki temaslarını tümüyle kesme kararı anlamına gelmiyor. Programdaki formülasyon, işbirliğinin kapsamının Erivan’ın somut çıkarları doğrultusunda belirlenmesini öngörüyor. Önceki dönemde tarihsel bağlar ve müttefiklik ilişkileriyle açıklanan yaklaşımın yerini, farklı ortaklarla yürütülecek daha pragmatik bir ilişki modeli alıyor.
Paşinyan’ın açıklamalarına ilişkin Deutsche Welle’nin haberinde, değişikliğin temel gerekçesi olarak Rusya ve KGAÖ’nün Ermenistan’ın güvenliğine ilişkin yükümlülüklerini yerine getirmediği yönündeki Erivan değerlendirmesine yer verildi.
2022 çatışmaları ve güvenlik tartışması
Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki sınır çatışmaları Eylül 2022’de yoğunlaştı. Erivan, Azerbaycan güçlerinin Ermenistan topraklarına girdiğini ve bu dönemde Moskova ile KGAÖ’den etkili bir güvenlik desteği gelmediğini savundu. Ermenistan yönetimine göre, Rusya’nın ve örgütün müdahale etmemesi, mevcut ittifak mekanizmalarının ülkenin güvenlik ihtiyaçlarını karşılayamadığını ortaya koydu.
Bu değerlendirme, Erivan’ın Rusya ile ilişkilerini yeniden gözden geçirmesinde başlıca gerekçelerden biri oldu. Ermenistan yönetimi, güvenlik alanındaki bağımlılığı azaltma ve yeni ortaklık seçenekleri oluşturma yönünde adımlar attı. KGAÖ ile ilişkiler 2024’ün başından itibaren donduruldu; Ermenistan örgütün çalışmalarına katılımını askıya aldı ve finansman sağlamayı durdurdu. Erivan yönetimi ayrıca örgütten ayrılma ihtimalini de kamuoyuna açık biçimde gündeme getirdi.
Erivan’ın yaklaşımında, KGAÖ üyeliği artık Ermenistan’ın güvenliğini sağlayan etkili bir mekanizma olarak görülmüyor. Örgütün siyasi ve askeri kapasitesine ilişkin bu değerlendirme, Rusya ile ikili ilişkilerin tanımının değiştirilmesiyle birlikte ele alınıyor. Ancak Ermenistan’ın KGAÖ üyeliğine ilişkin nihai kararının ne zaman ve hangi biçimde alınacağı konusunda hükümet programında kesin bir takvim bulunmuyor.
Erivan-Bakü normalleşmesi
Paşinyan, Rusya ile ilişkilerdeki değişimi Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki normalleşme süreciyle de ilişkilendirdi. Başbakan, iki ülke arasındaki ilişkilerin normalleşmesini “doğal” bir süreç olarak nitelendirdi. Erivan ile Bakü arasında barış anlaşmasına doğru ilerleme, Ermenistan’ın bölgesel güvenlik anlayışında da değişiklik yapılmasını beraberinde getiriyor.
2020-2023 döneminde yaşanan gelişmeler, iki ülke arasındaki ilişkilerin yanı sıra Ermenistan’ın Rusya’ya bakışını da etkiledi. Eylül 2022’deki sınır çatışmalarının ardından, Azerbaycan’ın 2023 sonbaharında Dağlık Karabağ üzerindeki kontrolünü yeniden tesis etmesi, Ermenistan’da Rusya’nın güvenlik rolüne yönelik eleştirileri artırdı. Erivan, bu gelişmeler sırasında Moskova ve KGAÖ’nün ülkenin güvenlik beklentilerine karşılık vermediğini belirtti.
Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki ilişkilerin normalleşmesi, Moskova’nın arabulucu ve güvenlik sağlayıcı rolünün de yeniden değerlendirilmesine yol açtı. Erivan’ın resmi yaklaşımına göre, barış sürecinin ilerlemesi ülkenin dış politika tercihlerini daha bağımsız biçimde belirlemesine imkân veriyor. Bu çerçevede Rusya, Ermenistan’ın dış politikasındaki tek güvenlik ve diplomasi ekseni olmaktan çıkarılıyor.
Avrupa Birliği ile yakınlaşma
Ermenistan’ın yeni dış politika arayışında Avrupa Birliği ile ilişkilerin geliştirilmesi öne çıkan başlıklardan biri. Erivan, Rusya merkezli geleneksel kurumlara bağımlılığını azaltırken Avrupa ile siyasi ve ekonomik bağlarını güçlendirmeye çalışıyor. Ermenistan’ın Avrasya Ekonomik Birliği’ne olan sıkı bağlılığını gözden geçirme niyeti ve Avrupa Birliği’ne resmi üyelik başvurusu yapma planı, bu yönelimin parçası olarak değerlendiriliyor.
Erivan’ın Avrupa Birliği’ne yaklaşımı, ekonominin çeşitlendirilmesi ve yeni kurumsal gelişim imkânları elde edilmesi hedefleriyle birlikte ifade ediliyor. Hükümet programındaki yeni dış politika çerçevesi, Rusya ile ilişkilerin sürdürülmesini tamamen dışlamadan, Avrupa ülkeleri ve bölgesel komşularla daha geniş bir ortaklık ağı kurulmasını öngörüyor.
Bu politika, Ermenistan’ın dış ilişkilerinde tek yönlü bir bağlılık yerine çok taraflı bir model arayışına işaret ediyor. Hükümetin kullandığı “yeni koşullarda ilişkilerin dönüşümü” ifadesi, Rusya ile temasların korunacağı ancak bu temasların önceki stratejik ortaklık tanımı içinde yürütülmeyeceği anlamına geliyor.
Erivan’ın Rusya ile ilişkilerinin yeni hükümet programında nasıl uygulanacağı, KGAÖ üyeliğine ilişkin tutumun hangi aşamada kesinleşeceği ve Avrupa Birliği ile yakınlaşmanın hangi kurumsal adımlarla ilerleyeceği, önümüzdeki dönemde Ermenistan’ın dış politika gündeminin başlıca başlıkları olacak.
