Avrupa Birliği, Rusya’nın Ukraynalıların geçici koruma statüsüne ilişkin dezenformasyon kampanyası yürüttüğü bir dönemde, Ukrayna’dan savaş nedeniyle ayrılan kişilere sağlanan korumanın 4 Mart 2028’e kadar uzatılmasını onayladı. Karar, mevcut statü sahiplerinin oturum, çalışma, sağlık hizmetleri ve çocukların eğitimine erişim haklarını korurken, ilk kez başvuru yapacaklar için yeni bir belge şartı getiriyor.
AB Konseyi’nin kararına göre, 31 Mayıs 2026 itibarıyla birlik ülkelerinde geçici koruma kapsamında bulunan Ukraynalıların sayısı 4,38 milyon. Mekanizma, Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik geniş çaplı saldırısının ardından Mart 2022’de devreye alınmıştı.
Kararın ayrıntıları AB Konseyi tarafından yayımlanan açıklamada yer aldı. Üye ülkelerin daimi temsilcileri 15 Temmuz 2026’da uzatma konusunda anlaşmaya vardı; kararın temmuz ayının sonunda AB Konseyi tarafından resmen onaylandığı belirtildi.
Yeni koşul yalnızca ilk başvurular için
Uzatma kararı, geçici koruma statüsünü daha önce almış ve bu statüyü kesintisiz biçimde sürdüren Ukraynalılarla, ilk kez başvuru yapacak kişiler arasında ayrım yapıyor. Mevcut statü sahipleri, önceki koşullar çerçevesinde yasal olarak yaşamaya, çalışmaya, sağlık hizmetlerinden ve sosyal yardımlardan yararlanmaya devam edebilecek. Çocukların eğitim hakkı da koruma mekanizmasının kapsamındaki haklar arasında yer alıyor.
Değişiklik, ilk kez geçici koruma başvurusu yapacak kişiler için geçerli. Buna göre askerlik çağındaki Ukraynalı erkeklerin, Ukrayna mevzuatı uyarınca askerlik yükümlülüğünü yerine getirdiğini veya bu yükümlülükten muaf olduğunu gösteren basılı ya da elektronik bir belge sunması gerekecek. Kaynak metne göre bu düzenleme, Ukrayna’nın savunma ihtiyaçları dikkate alınarak hazırlandı.
Belge şartı, hâlihazırda AB’de geçici koruma statüsü bulunan kişilere uygulanmıyor. Bu nedenle karar, mevcut statü sahiplerinin haklarının topluca sona erdirilmesini öngören bir düzenleme olarak sunulmuyor.
“Toplu sınır dışı” iddiaları
Rusya kaynaklı bilgi operasyonlarında, yeni düzenlemenin Ukraynalı erkeklerin zorla Ukrayna’ya gönderilmesi için kullanılacağı ileri sürülüyor. Sosyal medya paylaşımlarında bazı AB ülkelerinin polis birimlerinin askerlik çağındaki Ukraynalıları yakalamak üzere baskınlar düzenleyeceği ve bu kişilerin Ukrayna Devlet Sınır Muhafız Teşkilatı’na teslim edileceği iddia ediliyor.
AB Konseyi’nin kararında böyle bir mekanizma bulunmuyor. Karar, polis baskınları, gözaltılar veya Ukraynalıların seferberlik amacıyla Ukrayna’ya teslim edilmesini içermiyor. Verilen bilgilere göre, geçici koruma başvurusu sırasında sunulacak belge, yeni başvuranlar bakımından değerlendirilecek idari bir koşul niteliğinde.
Kaynakta ayrıca, Avrupa’daki iade prosedürlerinin belirli suçlamalara dayalı bireysel kararlar ve bağımsız mahkemelerin değerlendirmesini gerektirdiği belirtiliyor. Bu çerçevede, kişilerin askerî seferberlik amacıyla iade edilmesine yönelik bir prosedür bulunmadığı ifade ediliyor. İnsan hakları alanındaki uluslararası hukuk kurallarının da aktif silahlı çatışmanın sürdüğü ülkelere zorla gönderilmeyi yasakladığı aktarılıyor.
Sosyal hakların sona erdirildiği iddiası
Dezenformasyon kampanyasının bir diğer ayağını, geçici koruma statüsünün 2026’da herkes için iptal edileceği ve ödemelerle sağlık sigortasının sona ereceği iddiaları oluşturuyor. AB’nin uzatma kararı bu iddialarla örtüşmüyor. Statünün 4 Mart 2028’e kadar sürdürülmesi, mekanizmanın kapsamındaki kişilere yasal ikamet, iş piyasasına erişim, sağlık ve sosyal yardım hizmetlerinden yararlanma ile çocuklar için eğitim hakkı sağlanmaya devam edileceği anlamına geliyor.
Bununla birlikte sosyal desteğin biçimi ve kapsamı, AB üyesi ülkelerin ulusal sistemlerine göre belirlenebiliyor. Bu durum, ülkeler arasında yardım miktarları veya uygulama yöntemleri bakımından farklılıklar bulunabileceği anlamına geliyor; ancak geçici koruma kapsamındaki temel hakların topluca kaldırıldığı anlamına gelmiyor.
Rus propaganda ağlarının, yeni başvuru sahipleri için getirilen sınırlı koşulu mevcut tüm statü sahiplerine uygulanacak genel bir düzenleme gibi sunduğu belirtiliyor. Böylece gerçek bir mevzuat değişikliği, tüm Ukraynalıların Avrupa’daki haklarının iptal edileceği yönündeki doğrulanmamış iddialarla birleştiriliyor.
Gönüllü dönüş planları
Avrupa hükümetleri ile Ukrayna Bakanlar Kurulu’nun, çatışmaların sona ermesinin ardından vatandaşların gönüllü dönüşüne ilişkin mekanizmalar üzerinde çalıştığı bildiriliyor. Bu çalışmaların zorunlu sınır dışı uygulaması öngörmediği, geçici koruma kapsamındaki Ukraynalıların sürdürülebilir bir barış sağlanana kadar AB ülkelerinde güvenli biçimde kalma hakkını koruyacağı aktarılıyor.
Dolayısıyla AB kararının iki ayrı unsurunu birbirinden ayırmak gerekiyor: Statüsünü daha önce almış kişiler için geçici korumanın Mart 2028’e kadar uzatılması ve ilk kez başvuran askerlik çağındaki erkeklerden askerlik yükümlülüğüne ilişkin belge istenmesi. Kararın yayımlanan çerçevesinde toplu sınır dışı, polis operasyonu veya sosyal hakların genel olarak kaldırılması yer almıyor.
