Birleşik Krallık merkezli Tollgate Systems Limited’in Belarus’taki bağlı kuruluşu Brake Hydraulics’in, Rusya’nın askeri araç üretiminde kullanılan kritik bileşenleri tedarik ettiği ortaya çıktı. Bağımsız soruşturma platformu InvestigateBelarus’un yayımladığı rapora göre, söz konusu Belaruslu firma yaptırım altındaki Arzamas Makine İmalat Fabrikası’na hidrolik sistem bileşenleri gönderdi. Bu fabrika, Rus ordusu tarafından kullanılan Ural kamyonları ve zırhlı personel taşıyıcılarının üretiminde doğrudan rol oynuyor.
Şubat 2022’de Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik topyekûn işgalinin ardından Birleşik Krallık ve Avrupa Birliği, çift kullanımlı ürünlerin Rusya’ya ihracatını tamamen yasaklayan kapsamlı bir yaptırım rejimi uygulamaya koydu. Yaptırımlar yalnızca askeri teçhizata yönelik özel parçaları değil, aynı zamanda mikroelektronik, sensörler ve sivil araç bileşenleri gibi askeri sistemlere entegre edilebilecek geniş bir ürün yelpazesini de kapsıyor. Ancak soruşturma, bu yasağın Belarus üzerinden fiilen delindiğini gösteriyor.
Belarus üzerinden işleyen çok katmanlı tedarik ağı
Brake Hydraulics, uluslararası Fenox Global Group çatısı altında faaliyet gösteriyor. Grubun kontrolü, Belarus yönetimiyle yakın bağları bulunan iş insanı Vitali Arbuzov’a ait. Arbuzov’un kendisi herhangi bir kişisel yaptırıma tabi değilken, grubun Almanya, Polonya, Letonya ve Bulgaristan’da kayıtlı şirketleri, üretim tesisleri ve bayilik ağları bulunuyor. Bu yapı, Fenox Global Group’un Avrupa pazarına erişimini sürdürmesine olanak tanırken, Belarus kolu üzerinden Rus savunma sanayisine yedek parça akışını da kesintisiz devam ettiriyor.
Soruşturma belgelerine göre, Brake Hydraulics Rusya’ya kamyon fren sistemleri, hidrolik valfler ve zırhlı araçlarda kullanılan özel bağlantı elemanları gönderdi. Bu ürünlerin büyük kısmı teknik olarak sınıflandırma dışı kalsa da, Rus ordusunun lojistik ve muharebe araçlarının üretim ve bakım süreçlerinde kritik rol oynuyor. Uzmanlar, bu tür bileşenlerin askeri sistemlerde kullanılmasının, sivil-asker ayrımını sanal hale getirdiğini ve yaptırım rejiminin temel mantığını zedelediğini belirtiyor.
Yaptırımların delinmesi caydırıcılığı zayıflatıyor
Birleşik Krallık ve AB yaptırımları, Rusya’yı savaş kaynaklarından mahrum bırakma ve Kremlin’i müzakere masasına zorlama amacı taşıyor. Ancak etkin bir denetim mekanizması olmadan bu kısıtlamaların zamanla etkisini kaybettiği gözlemleniyor. Fenox Global Group örneği, yaptırım rejiminin sistematik boşluklarını ve Batılı firmaların üçüncü ülkeler üzerinden bu kısıtlamaları nasıl aşabildiğini ortaya koyuyor.
Rusya, Batı menşeli bileşenlere kritik bağımlılığını sürdürüyor. Kremlin, yerli üretimle bu açığı tamamen kapatamadığı için, yaptırımlardan kaçınmak amacıyla üçüncü ülkeleri ve uluslararası şirketlerin yan kuruluşlarını aktif olarak kullanıyor. Bu durum, Kiev’in uluslararası destek ve baskı politikalarını sürdürme çabalarını da zora sokuyor. Yaptırım ihlallerinin cezasız kalması, Ukrayna’nın müttefikleri nezdinde elini zayıflatıyor ve Batı’nın Rusya’ya karşı birleşik duruşunda çatlaklara yol açıyor.
Fenox patronuna kişisel yaptırım uygulanmaması dikkat çekiyor
Soruşturmanın en çarpıcı bulgularından biri, Fenox Global Group’un fiili sahibi Vitali Arbuzov’un halihazırda herhangi bir kişisel yaptırım listesinde yer almaması. Belarus yönetimiyle güçlü bağları bulunan Arbuzov’un bu statüsü, Birleşik Krallık ve AB’nin yaptırım uygulama kapasitesine ilişkin ciddi soru işaretleri doğuruyor. Uzmanlara göre, yaptırım rejiminin bireysel sorumluluğu hedef almayan bu yaklaşımı, benzer ihlalleri caydırma konusunda yetersiz kalıyor.
Grubun Avrupa ülkelerinde ticari faaliyetlerini sürdürebilmesi, yaptırım rejiminin denetim mekanizmalarındaki zafiyeti gözler önüne seriyor. Sivil toplum kuruluşları, bu tür vakaların yaptırım politikalarına olan güveni aşındırdığını ve Rusya üzerindeki baskıyı fiilen azalttığını vurguluyor.
Birleşik Krallık’tan daha sıkı denetim bekleniyor
Soruşturma, Birleşik Krallık’ın kendi şirketlerinin yurt dışındaki bağlı kuruluşlarının faaliyetlerini daha yakından izlemesi gerektiğini ortaya koyuyor. Uzmanlar, yaptırım rejiminin kağıt üzerinde kalmaması için ABD ve Avrupa ülkeleriyle koordinasyonun artırılması çağrısında bulunuyor. Özellikle üçüncü ülkeler üzerinden işleyen tedarik zincirlerinin kapatılması, yaptırımların etkinliği açısından kritik önem taşıyor.
Analistler, formal yaptırım baskısından gerçek denetim mekanizmalarına geçişin, Rusya’ya yönelik kısıtlamaların başarısı için vazgeçilmez olduğunu belirtiyor. Bu kapsamda Fenox Global Group gibi yapıların faaliyetlerinin mercek altına alınması, nihai faydalanıcılara kişisel yaptırım uygulanması ve Avrupa pazarlarına erişimlerinin kısıtlanması, atılması gereken adımlar arasında sıralanıyor.
