Türkiye’de emeklilik sisteminin yapısı uzun süredir tartışmalara neden olmaktadır. Son dönemlerde kamuoyundaki tartışmalar, özellikle “en düşük emekli aylığı” etrafında yoğunlaşmıştır. Dünya Gazetesi yazarı ve SGK Uzmanı Özgür Erdursun, emekli aylıklarının hesaplanmasında yaşanan sıkıntıların yanı sıra bu sistemin çalışanlara ilettiği mesajların da kritik öneme sahip olduğunu vurgulamaktadır.
Erdursun, mevcut durumun “Daha uzun süre çalışmak ve daha fazla prim ödemek her zaman daha yüksek emekli aylığı getirmeyebilir” algısını pekiştirdiğini belirtmektedir. Bu yaklaşım, sadece bugünün emeklilerini değil, aktif olarak çalışan milyonlarca sigortalıyı doğrudan etkilemektedir.
AYNI ASGARİ ÜCRET, FARKLI EMEKLİ MAAŞLARI
Sistem içindeki çarpıklıkları ortaya koyan somut örnekler mevcuttur. Erdursun’un aktardığına göre:
2000 yılına kadar asgari ücretle çalışan ve yalnızca 3600 prim günü bulunan bir birey, emekliliğinde yaklaşık 28 bin TL aylık alırken, 2000 sonrası çalışmaya devam eden ve 2008 sonrasında prim ödeyen, prim gün sayısı 9000’i aşan kişilerin emekli aylıkları genellikle 20–22 bin TL bandında kalmaktadır.
Bu durum, sosyal güvenlik sisteminin temel prensibi olan “çok prim ödeyenin daha yüksek aylık alması gerekir” anlayışıyla çelişmektedir.
2000 VE 2008 REFORMLARI
Türkiye’deki emekli aylıklarını belirleyen sistemde iki önemli dönüm noktası bulunmaktadır:
– 2000 Sonrası Değişiklikler
Bu dönemde emekli aylıklarının hesaplama parametreleri yeniden düzenlenmiş, çalışma süresinin uzamasıyla aylığın artma ilişkisi zayıflamıştır.
– 2008 Sonrası Reformlar
2008 yılında yapılan düzenlemelerle sistem, daha düşük emekli aylıkları üretecek bir yapıya dönüşmüştür. Uzun süre çalışan ve yüksek prim ödeyen bireyler, bekledikleri karşılığı alamaz hale gelmiştir.
EN DÜŞÜK EMEKLİ AYLIĞI ‘GEÇİCİ ÇÖZÜM’ OLARAK BAŞLADI
Emekli aylıklarının alım gücündeki ciddi erime nedeniyle 2019’da en düşük emekli aylığına “tamamlama” uygulaması getirildi. Başlangıçta geçici bir çözüm olarak kabul edilen bu uygulama, zamanla sistemin merkezine yerleşmiştir.
Ancak Erdursun’a göre bu yöntem:
Kısa vadede düşük maaşlı emeklileri koruyor,
Uzun vadede prim-maaş ilişkisini zayıflatıyor,
Tüm maaşları tabana yaklaştırarak adalet duygusunu aşındırıyor.
TABAN AYLIK VE PRİM ODAKLI YENİ MODEL
SGK Uzmanı Erdursun, Türkiye’nin artık iki ayaklı bir emeklilik modeline ihtiyaç duyduğunu vurguluyor:
İnsani yaşamı garanti eden taban aylık
Prim günü ve prime esas kazanç arttıkça maaşı yükselten güçlü bir ikinci katman
Bu yapı kurulmadığı takdirde sistem, çalışanlara “yüksek prim ödemenin anlamı yok” mesajı vermeye devam edecektir.
KAYIT DIŞILIK TEŞVİKLE AZALIR
Ülkede yaklaşık 10 milyon kişinin ya kayıt dışı çalıştığı ya da prim günleri düşük gösterildiği tahmin edilmektedir. Erdursun, bu sorunun yalnızca denetim ve cezalarla çözülemeyeceğini belirtiyor.
Çalışanlar, uzun vadede daha yüksek emekli aylığı alabileceklerine inanırlarsa, kayıtlı çalışmayı talep edeceklerdir. Böylece sistem, denetimden çok teşvik yoluyla güçlenir.
MEVCUT EMEKLİLER İÇİN İNTİBAK ZORUNLU HALE GELDİ
Yeni bir sistemin kurulması, daha çok bugünün çalışanlarını koruyacaktır. Ancak, halihazırda düşük emekli aylığı alan milyonlar için intibak düzenlemesi kaçınılmaz görünmektedir.
İntibak, prim günü, sigortalılık süresi, emeklilik yaşı ve prime esas kazanç gibi kriterlere göre geçmiş kayıpların kısmen telafi edilmesini hedeflemektedir.
Emekli aylıkları altı ayda bir TÜİK verilerine dayalı enflasyon farkıyla artırılmaktadır. Ancak Erdursun, bu artışların piyasa fiyatları karşısında genellikle yetersiz kaldığını belirtiyor. Resmi artışlara rağmen emeklilerin kira, gıda ve temel ihtiyaçlar karşısında reel gelir kaybı yaşadığı ifade edilmektedir.
Özgür Erdursun, Türkiye’nin emeklilik sisteminin kritik bir aşamada olduğunu belirtiyor. Sadece en düşük emekli aylığını artırmaya odaklanan geçici çözümler, mevcut sorunu derinleştirmektedir.
Kalıcı çözüm için:
Taban aylığı güvence altına alan,
Prim karşılığını güçlendiren,
Kayıtlı çalışmayı cazip hale getiren,
Mevcut emeklilerin kayıplarını intibakla telafi eden
yeni bir emekli aylığı mimarisinin acilen hayata geçirilmesi gerekmektedir.
