Deniz hakları, Birleşmiş Milletler (BM) kuralları çerçevesinde şekilleniyor ve bu konu, karmaşıklığıyla dikkat çekiyor. Her kıyı devleti, BM deniz hukuku gereğince kıyılarından 22 kilometre (12 deniz mili) açığa kadar tam egemenlik hakkına sahiptir; bu alan, havada, deniz yüzeyinde ve su altındaki kaynaklarda tamamen o ülkenin yetki alanı olarak kabul edilir. Ancak, iki ülke sınırı birbirine yakınsa, bu mesafe kısalabiliyor.
22 KİLOMETRELİK ‘MAVİ SINIR’
Örneğin İngiltere’de, kıyılardan 22 kilometredeki tüm sular “Kraliyet’e ait” sayılmakta. Bu alanda liman, rüzgar türbini veya su ürünleri üretimi gibi faaliyetler gerçekleştirmek isteyenler, devletin iznini almak zorundadır.
DENİZE KIYISI OLMAYAN ÜLKELER NE YAPIYOR?
Denize kıyısı olmayan ülkeler, territorial sulara sahip olmasa da uluslararası hukuk gereğince “zararsız geçiş hakkı” elde ediyor. Bu hak, bu ülkelerin casusluk veya balıkçılık yapmadıkları sürece, diğer ülkelerin karasularından geçiş yapmalarına olanak tanıyor.
370 KİLOMETRELİK DEV YETKİ ALANI
Kıyı devletleri ayrıca “Münhasır Ekonomik Bölge (MEB)” hakkına sahip. Bu bölgeler, kıyılardan 370 kilometre (200 deniz mili) açığa kadar uzanıyor ve bu alanda balıkçılık, petrol ve doğalgaz çıkarma, deniz altı kabloları döşeme gibi ekonomik faaliyetler yapılabilir. Bu alan tam egemenlik bölgesi değil, ancak ülkeler ekonomik kontrol ve çevresel koruma yetkisine sahiptir.
Fransa, Guadeloupe, Reunion ve Fransız Polinezyası gibi denizaşırı topraklarıyla en büyük MEB’e sahip ülkedir.
OKYANUSLARIN ÜÇTE İKİSİ KİMSEYE AİT DEĞİL
Kıyı devletlerinin yetki alanının ötesindeki bölgelere “açık deniz” denir. Bu alanlar, dünya okyanuslarının yüzde 66’sını oluşturuyor ve kimsenin mülkiyetinde değil; herkesin seyahat, balıkçılık ve araştırma yapabileceği yerlerdir.
Ayrıca, açık denizlerin yalnızca yüzde 1.2’si koruma altında bulunuyor. 2023 yılında BM üyesi ülkeler, “Açık Deniz Antlaşması” ile bu alanların korunmasını artırmayı hedeflemişti ve 2025 itibarıyla bu antlaşmayı 60 ülke imzalamıştır.
